Spis
treści
Strona startowa

Łuszczewscy

Notka o autorze Notka
o autorze

Na przełomie XVII i XVIII w. Łuszczewscy herbu Korczak należeli do najzamożniejszych rodzin szlacheckich Ziemi Sochaczewskiej. W skład należących do nich dóbr ziemskich wchodziły wsie: Łuszczew, Leszno, Grądy, Pawłowice, Skotniki, Mikołajew, Adamki, Kawęczyn, Łodygów, Dzierzgów, Strugi, Jeżówka, Wyczółki i Strapiączka (dzisiejszy Aleksandrów koło Guzowa - A.G.T.). W pierwszej połowie XIX w. z tej ogromnej fortuny pozostały Łuszczewskim jedynie dobra Strugi, Mikołajew i Jeżówka.

Z badań Adama Bonieckiego, znakomitego heraldyka wynika, iż rodzina ta początkowo pieczętowała się herbem Roch III i dopiero w XVIII w. z niewiadomej przyczyny zamieniła go na herb Korczak. Takie przypadki zdarzały się wówczas dosyć często. Protoplastą tej rodziny był Stanisław Łuszczewski, który w 1581 r. posiadał wieś Łuszczew w parafii Leszno. Pełnił on funkcję sekretarza na dworach dwóch ostatnich Jagiellonów, Zygmunta I Starego i jego syna Zygmunta II Augusta. Jego potomkiem w linii prostej był Walerian Łuszczewski, kasztelan sochaczewski, który podpisał dokument elekcyjny Stanisława Leszczyńskiego w 1733 r. jako elektor z województwa rawskiego. Jako kolator kościoła w Lesznie nie wypełniał rzetelnie swoich obowiązków, przez co popadł w roku 1723 w konflikt z Konsystorzem Warszawskim, który rzucił na niego klątwę. W dwa lata później skruszony kasztelan ufundował w Lesznie nową, choć niezbyt dużą świątynię. Po jego śmierci w 1737 r. jego żona Anna z Nieborowskich Łuszczewska poleciła namalować obraz Matki Boskiej Łaskawej, okrywającej swym płaszczem wszystkie polskie stany. Obraz ten znajduje się w kościele parafialnym p.w. Św. Jana Chrzciciela w Lesznie. Anna z Nieborowskich Łuszczewska w roku 1750 ufundowała już po śmierci męża kościół i klasztor dominikanek w Sochaczewie. Wincenty Hipolit Gawarecki (1778 - 1852), jeden z pionierów badań nad historią Mazowsza nazywał ją podkomorzyną sochaczewską i utrzymywał, iż mężem jej był nie Walerian, a Walenty Łuszczewski. Dopiero badania Adama Bonieckiego skorygowały błędną opinię Gawareckiego, lecz w większości znanych mi opracowań historycznych dotyczących Ziemi Sochaczewskiej pogląd ten pokutuje niestety nadal.

Kasztelanostwo Łuszczewscy mieli dwoje dzieci, syna Waleriana i córkę Annę, która poślubiła Macieja Szymanowskiego, kasztelana rawskiego, wnosząc mu w wianie wsie Leszno i Grądy. Walerian, starosta sochaczewski, był żonaty z Józefą z Szymanowskich, kasztelanką rawską. Został on odznaczony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Orderem Św. Stanisława. Żywo interesował się literaturą francuską. Zmarł w 1784 r. i został pochowany w podziemiach klasztoru reformatów w Miedniewicach.

Najwybitniejszym przedstawicielem tej rodziny był syn Waleriana i Józefy Jan Paweł Łuszczewski, poseł Ziemi Sochaczewskiej na Sejm Czteroletni, który zakończył swoją karierę polityczną jako minister Spraw Wewnętrznych i Religijnych Księstwa Warszawskiego. Urodził się on 26 czerwca 1764 r. w Skotnikach koło Sochaczewa. Początkowe nauki pobierał młody Łuszczewski w szkołach pijarskich w Warszawie. Następnie przebywał na królewskim dworze, uzupełniając swoje wykształcenie. W roku 1782 rozpoczął służbę w Gabinecie Stanisława Augusta, skupiającym najbliższych współpracowników królewskich. Własnym zdolnościom i ogromnej pracowitości, zawdzięczał starościc sochaczewski uzyskanie stanowiska sekretarza królewskiego.

W latach osiemdziesiątych XVIII w. sytuacja międzynarodowa zdawała się wyjątkowo sprzyjać dziełu naprawy Rzeczypospolitej. Rosja, Prusy i Austria, które dokonały pierwszego jej rozbioru, znalazły się w przeciwstawnych blokach polityczno-militarnych, powstałych w wyniku konfliktów w ówczesnej Europie. Caryca Katarzyna II, główna gwarantka istniejącego w Polsce ustroju, opartego na tzw. prawach kardynalnych, do których zaliczano m.in. liberum veto i wolną elekcję, uwikłała Rosję w wojnę ze Szwecją i Turcją. Politycy europejscy z wielkim niepokojem obserwowali kryzys wewnętrzny we Francji, który zwiastował przyszłą wielką rewolucję. W Rzeczypospolitej doceniano korzystną międzynarodową koniunkturę, zdawano sobie jednak sprawę, że bez wzmocnienia sił zbrojnych nic będzie możliwe uwolnienie się spod obcych wpływów i utrzymanie niezależności państwowej. Pod hasłem powiększenia stanu wojska polskiego, zjechali się do Warszawy posłowie na sejm, który obradował w latach 1788-l792 i przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Czteroletniego. Zawiązał się on pod węzłem Konfederacji Obojga Narodów i decydowano na nim większością głosów, co unie-możliwiało opozycji zerwanie obrad.

Młody Łuszczewski uczestniczył w obradach sejmowych jako poseł sochaczewski, pełniąc jednocześnie przez okres jednego roku funkcję sekretarza Sejmu Czteroletniego. Opracował wówczas: "Diariusz Sejmu Ordynaryjnego pod związkiem Konfederacji Generalnej Obojga Narodów", obejmujący sesje sejmowe od 6 października 1788 do 6 marca 1789 r. Został on wydany drukiem w Warszawie w 1790 r. Pozostałą część dokumentów związanych z obradami Sejmu, przekazał Łuszczewski w 1808 r. Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk. Łuszczewski był członkiem Stronnictwa Patriotycznego i jako jeden z pierwszych złożył 2 maja 1791 r. swój podpis pod następującą "asekuracją": "W szczerej chęci ratunku Ojczyzny, w okropnych nad Rzeczypospolitą okolicznościach, projekt pod titułem Ustawa Rządu w ręku JW. Marszałka Sejmowego i Konfederacji Koronnej złożony, do jak najdzielniejszego popierania przyjmujemy, zaręczając to nasze przedsięwzięcie hasłem miłości Ojczyzny i słowem honoru, co dla większej wiary podpisami naszemi stwierdzamy". 3 maja 1791 r. uchwalono konstytucję, która przejmowała zasadę suwerenności Narodu, wprowadziła podział władzy w państwie, dwuizbowy parlament, tolerancję religijną oraz częściowe równouprawnienie mieszczan.

Dorobek Sejmu Czteroletniego był najpoważniejszym dziełem politycznym wolnomularstwa polskiego. W lożach warszawskich narodził się projekt Konstytucji 3 Maja, a jej twórcami byli m.in. tacy wybitni masoni jak Stanisław August, Ignacy Potocki, ksiądz Scypion Piattoli. W walce o jej uchwalenie znaczącą rolę odegrali również wolnomularze Kazimierz Nestor Sapieha, Julian Ursyn Niemcewicz, Jan Paweł Łuszczewski. Ten ostatni był związany z lożą "Świątynia Izis". W 1789 r. został on powołany na stanowisko sekretarza Wielkiego Wschodu Narodowego. Loże masońskie w Polsce odegrały wielką rolę w wydźwignięciu naszego kraju z mroków scholastycznego sarmatyzmu poprzez krzewienie postępowej ideologii Oświecenia. Po III rozbiorze Polski, nastąpił kres aktywnej działalności lóż masońskich. Warto zaznaczyć, że Łuszczewski przechowywał wówczas w swoim domu, w Strugach archiwalia wolnomularskie. Swój wolny czas poświęcał on lekturze i pisaniu. Jego prace, pozostające w rękopisach, zapewniły mu członkostwo Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Zmarł 4 lipca 1812 r. i został pochowany w Warszawie, w kościele Kapucynów przy ulicy Miodowej, obok pierwszej żony Aleksandry z Cieciszowskich.
W kościele w Mikołajewie, wzniesionym z fundacji Jana Pawła Łuszczewskiego w latach 1815 - 1821, znajdują się marmurowe epitafia małżonków Łuszczewskich. Juliusz Falkowski w swoich "Obrazach z życia dwóch ostatnich pokoleń w Polsce" tak pisał o Janie Pawle Łuszczewskim: "(...) człowiek niepozorny, otyły, zezowaty (...) bardzo czynny i pracowity (...) miał wiele wyrozumiałości, cierpliwości, taktu; a żadnego cienia na przeszłości".

Z pierwszej żony Aleksandry z Cieciszowskich miał Jan Pawel Łuszczewski córkę Konstancję, późniejszą żonę Macieja Wodzińskiego, senatora kasztelana, oraz trzech synów, Michała, Adama i Wacława. Z drugiego małżeństwa z Ewą z Orsettich pochodziła młodo zmarła córka Paulina. Michał Łuszczewski, radca Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, dziedzic Jeżówki, zmarły bezpotomnie w 1860 r. ufundował swoim rodzicom marmurowe epitafia w kościele mikołajewskim. Na cmentarzu kościelnym zachował się jego klasycystyczny nagrobek wykonany z piaskowca. Jego brat Wacław był ojcem sławnej literatki Deotymy. Trzeci z synów Jan Pawła Łuszczewskiego Adam, poseł na sejm w 1831 r. osiedlił się w Poznańskiem. Z żony Teofili ze Skarżyńskich pozostawił trzy córki, Aleksandrę, Mariannę, żonę księcia Lucjana Korybut - Woronieckiego, dziedzica Bielic, Irenę Konstancję, Siostrę Miłosierdzia, zmarłą w Poznaniu, oraz dwóch synów, Jana Pawła i Bronisława. Jan Paweł, dziedzic dóbr Pęcice koło Pruszkowa, zmarły w 1911 r., nie mając potomka usynowił Antoniego Marylskiego, przydając mu swoje nazwisko. Antoni Marylski - Łuszczewski był historykiem, autorem znanej niegdyś książki "Historya włościan w Polsce". Drugi syn Adama, Bronisław, dziedzic Jeżówki pod Sochaczewem, ożenił się z hrabianką Zofią Skarbkówną i miał z nią córkę i trzech synów: Feliksa, Jana i Konrada. Jan (1870 - 1932) urodzony w Jeżówce i jego żona Zofia z Kolitowskich (1875 - 1970) są pochowani na cmentarzu w Mikołajewie w klasycystycznym grobowcu Michała Łuszczewskiego, zmarłego w 1860 r. Ich potomkowie, którzy obecnie mieszkają w Warszawie, kilka razy w roku przyjeżdżają na ten cmentarz. Pamięć o rodzinie Łuszczewskich jest żywa wśród mieszkańców Sochaczewa. Są oni patronami jednej z ulic naszego miasta.


Literatura.
Poczta do autora
Poczta do autora
  1. A. Boniecki, "Herbarz polski", t. XVI, cz. 1, Warszawa 1913.
  2. "Dzieje Sochaczewa i Ziemi Sochaczewskiej", red. S. Russocki, Warszawa 1970.
  3. W. H. Gawarecki, "Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży domi-nikanów w Sochaczewie", Pamiętnik Religijno - Moralny, t. XV, 1848.
  4. "Katalog zabytków sztuki w Polsce", t. X. Województwo warszawskie, z.24. Powiat sochaczewski, red. I. Galicka, H. Sygietyńska, Warszawa 1973.
  5. Ks. K. Malowaniec, "Parafia Mikołajew", Wiadomości Archidiecezjalne Warszaw-skie, R. XXXV, nr 4, 1951.
  6. K. Niesiecki, "Herbarz polski", t. VI, Lipsk 1841.
  7. "Polski Słownik Biograficzny", t. XVIII, Wrocław - Kraków 1973.
  8. A.G. Turczyk, "3 Maja 1791", Ziemia Sochaczewska, nr 18, 1992.
  9. Tenże, "Jan Paweł Łuszczewski (1764 - 1812)", Ziemia Sochaczewska, nr 18,1993.
  10. Tenże, "Łuszczewscy", Ziemia Sochaczewska, nr 1, 2001.
  11. Ks. W. Wojdecki, "Dzieje Leszna i Puszczy Kampinoskiej", Leszno 1998.