Spis
treści
Strona startowa

Dwór w Kaskach

Notka o autorze Notka
o autorze

Dwór w Kaskach, wsi położonej między Teresinem, a Szymanowem i należącej obecnie do gminy Baranów, jest niezwykle pięknym, typowo polskim obiektem. Został on zbudowany na przełomie XVIII i XIX w. dla rodziny Szymanowskich herbu Ślepowron na miejscu wcześniejszego dworu drewnianego, istniejącego w 1760 r. Nie zachowało się co prawda w źródłach nazwisko architekta, ale musiał być on mistrzem, skoro stworzył dom o doskonałych wręcz proporcjach, umiejętnie wkomponowany w krajobraz mazowieckich równin.

Dwór w Kaskach jest parterową klasycystyczną siedzibą ziemiańską, którą wzniesiono z cegły na planie prostokąta. Głównym akcentem elewacji frontowej jest wejście ujęte dwiema parami kolumn toskańskich, dźwigających belkowanie i trójkątny fronton. Elewacja ogrodowa dworu jest nieco skromniejsza i wyróżnia się półkolistym ryzalitem, który poprzedza taras. Układ wnętrz jest dwutraktowy. Na osi dworu znajduje się sień, oraz salon na planach prostopadłych do siebie owali. Budynek posiada czterospadowy, kryty gontem dach, który został wyokrąglony nad ryzalitem ogrodowym. Park dworski nie zachował się do naszych czasów.

W 1771 r. dobra kaskie, będące dawną królewszczyzną w Ziemi Sochaczewskiej, składające się z wsi Kaski, Jaktorowa i Baranowa należały do Macieja Szymanowskiego, cześnika, a następnie kasztelana rawskiego, który opłacał z nich podatki do skarbu królewskiego. Nowy dziedzic, któremu sejm Rzeczypospolitej wydzierżawił te dobra na okres 50 lat zbudował sobie w Kaskach drewniany dwór, na miejscu którego stoi obecny obiekt w stylu klasycystycznym. Maciej Szymanowski poślubił Annę z Łuszczewskich, córkę Waleriana i Anny z Nieborowskich, która jako wiano do małżeństwa wniosła majątki Leszno i Grądy. Państwo Szymanowscy mieli ośmioro dzieci, pięciu synów i trzy córki. Najsłynniejszym z ich synów był Józef znany poeta okresu Oświecenia, który urodził się w Kaskach 22 lutego 1748 r. Dzieciństwo spędził on prawdopodobnie w Kaskach, wychowując się i kształcąc w domu rodzinnym razem z licznym rodzeństwem. Wkrótce potem kontynuował naukę w Collegium Nobilium pod opieką księdza Stanisława Konarskiego, który był przyjacielem jego ojca. Po ukończeniu tej szkoły Szymanowski udał się na dwór książąt Czartoryskich i po pewnym czasie stał się przyjacielem Adama Kazimierza Czartoryskiego, generała ziem podolskich, jednego z czołowych przedstawicieli polskiego Oświecenia. Przyjaźń ta miała z pewnością ogromny wpływ na poglądy i zainteresowania młodego Szymanowskiego. Razem z księciem generałem sporo podróżował w latach 1768 - 1774 zwiedzając Francję, Anglię, Niemcy, Włochy, oraz Rosję. Po powrocie do Polski brał czynny udział w organizowanych przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego obiadach czwartkowych.

Pierwszy swój utwór opublikował Józef Szymanowski w 1770 r. na łamach czasopisma "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne". Była to sielanka "Ismena i Koryl" napisana pod wyraźnym wpływem francuskiego poety Fontenella. Dwa lata później wydał w Warszawie anonimowy przekład z języka francuskiego "Pamiętników o dawnym rycerstwie" J. B. Lacurne de Sainte - Paleye'a. Był on również jednym ze współautorów "Historii politycznej państw starożytnych od pewnego towarzystwa napisanej", która ukazała się w stolicy w 1792 r. Za życia Józefa Szymanowskiego poza anonimowym przekładem "Zadiga" Voltaire'a, zostały wydrukowane jeszcze dwie jego prace. Pierwsza z nich to "Świątynia Wenery w Knidos" Montesquieugo, którą wydano w 1778 r. Druga, "Listy o guście, czyli smaku" ukazała się w rok później. "Świątynia Wenery w Knidos" była bardzo wysoko oceniona przez współczesnych poety. Utwór ten, nie posiadający zresztą większych wartości literackich, nie przetrwał jednak próby czasu i nie znajdziemy nazwiska jego tłumacza w żadnej współczesnej historii literatury polskiej.

Józef Szymanowski miał bardzo wielu przyjaciół, których pozyskiwał sobie dobrocią, delikatnością i pogodą ducha. Nigdy się nie ożenił, gdyż "nie chciał - jak sam mówił - zasmucać swej żony ustawicznym cierpienia widokiem", miał bowiem słabe zdrowie. Bardzo kochał swoją sędziwą matkę i troskliwie się nią opiekował. Gdy wybuchło Powstanie Kościuszkowskie Szymanowski otrzymał nominację na sędziego Sądu Kryminalnego Księstwa Mazowieckiego. Włączył się także czynnie w prace Rady Najwyższej Narodowej i przewodniczył nawet jej kilku sesjom. Po III rozbiorze Polski osiadł w swoim majątku Grądy, gdzie gospodarował na roli. Przed wybuchem Powstania należała także do niego Gawartowa Wola, lecz zabrali mu ją Prusacy za udział w Insurekcji Kościuszkowskiej. W roku 1800 zdrowie poety wyraźnie się pogorszyło. Przeniósł się on zatem do Warszawy dla zapewnienia sobie lepszej opieki lekarskiej. W tym samym czasie został członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Zmarł 15 lutego 1801 r. w Warszawie i został pochowany na nie istniejącym obecnie cmentarzu przy kościele Św. Krzyża.

Józef Szymanowski był uważany przez współczesnych mu pisarzy okresu stanisławowskiego za sędziego dobrego smaku w literaturze. Tak pisze na ten temat Klementyna z Tańskich Hoffmanowa (1798 - 1845): "W ostatnich czasach życia Szymanowskiego nie było dzieła, które by przed wyjściem swoim na świat pod sąd jego oddane nie zostało. Znosili w dom jego uczone swe prace: Ignacy Krasicki, Stanisław Potocki, Niemcewicz, Woronicz, Dmochowski, Molski, Albertrandi, Czacki i wielu innych, którzy wzbogacili literaturę polską; przyjemnie, trafnie i życzliwie udzielał im swoich spostrzeżeń, każdy bardzo cenił jego uwagi, korzystać chciał z rady."

W archiwum parafii Kaski zachowała się do dnia dzisiejszego metryka urodzenia i chrztu Józefa Szymanowskiego. Warto również wiedzieć, iż znakomity kompozytor Karol Szymanowski (1882 - 1937) był w linii prostej potomkiem kasztelana rawskiego Macieja, ojca poety Józefa. Potomkiem kasztelana po kądzieli był także wybitny malarz okresu Młodej Polski Jacek Malczewski (1854 - 1929).

Następnym wybitnym przedstawicielem tego rodu był Józef, bratanek poety i jego imiennik. Przyszedł on na świat w Kaskach w 1779 r. Po otrzymaniu początkowego wykształcenia w rodzinnym domu rozpoczął on naukę w Szkole Rycerskiej w Warszawie. Po wybuchu Powstania Kościuszkowskiego opuścił szkołę i rozpoczął służbę wojskową jako oficer w sztabie generała Ignacego Kamieńskiego. Uczestniczył czynnie w walkach 1794 r. m.in. brał udział w obronie Warszawy. Po upadku Powstania osiadł w rodzinnym majątku Grądy koło Leszna i tam gospodarzył na roli. W roku 1806 powrócił do służby wojskowej jako kapitan i przydzielono mu stanowisko dowódcy kompanii w 2 batalionie 2 pułku piechoty Księstwa Warszawskiego. Razem ze swym pułkiem uczestniczył w kampanii 1806 i 1807 r. Był ranny pod Iławą Pruską, a w rok później otrzymał krzyż Virtuti Militari. Wkrótce potem kapitan Szymanowski został przeniesiony do sztabu marszałka Davouta i awansował w 1808 r. na szefa batalionu. Brał następnie udział w wojnie 1809 r. wyróżniając się walecznością w bitwach pod Regensburgiem, Aspern i Wagram. 14 maja 1810 r. otrzymał nominację na majora. Razem z 2 pułkiem piechoty brał udział w kampaniach 1812, 1813 i 1814 roku, awansując na pułkownika. Po upadku Napoleona pułkownik Józef Szymanowski powrócił do Królestwa Polskiego i 20 stycznia 1815 r. został dowódcą wzorowego batalionu strzelców pieszych. W dwa lata później mianowano go dowódcą 2 batalionu pułku grenadierów gwardii i fligel - adiutantem Aleksandra I. W roku 1818 podał się do dymisji i otrzymał ją. Zachował jednak stanowisko adiutanta cara z "nieograniczonym urlopem". Po wybuchu Powstania Listopadowego Szymanowski był organizatorem, a następnie dowódcą 19 pułku piechoty, który wchodził w skład dywizji generała Antoniego Giełguda (1792 - 1831), walczącej z wojskami rosyjskimi na Litwie. 11 czerwca 1831 r. Józef Szymanowski awansował na generała brygady. Po upadku Powstania przekroczył granicę pruską, został internowany, a wkrótce potem znalazł się na emigracji. Zmarł w Rzymie 15 stycznia 1867 r. i został pochowany w podziemiach kościoła Santa Maria sopra la Minerva.

W 1882 r. dobra Kaski wraz z Jaktorowem, Kołaczkiem, Cybulszczyzną, Pułapiną Starą, Pułapiną Nową i Regowem należały do Stanisława hrabiego Potockiego. W 1827 r. Kaski miały 51 domów i 494 mieszkańców, których liczba wzrosła do 758 w roku 1882. We wsi istniała również szkoła początkowa. W końcu XIX w. dobra i dwór przeszły na własność rodziny Bacciarellich, której protoplastą był Marcello (1731 - 1818), nadworny malarz i doradca artystyczny ostatniego króla Rzeczypospolitej. W 1900 r. Kaski nabyli Szymańscy. Ostatnim dziedzicem dóbr był Franciszek Szymański, założyciel i wieloletni prezes tutejszego kółka rolniczego, oraz miejscowej straży pożarnej. Zmarł on 13 kwietnia 1946 r. w wieku 86 lat i został pochowany na kaskim cmentarzu. Oprócz Szymańskiego są tu również pochowani poprzedni właściciele Kask z rodziny Bacciarellich.

W latach 1960 - 1964 dwór w Kaskach został poddany całkowitej restauracji. Do niedawna mieściła się w nim szkoła podstawowa. Po jej likwidacji obiekt jest obecnie opuszczony i stanowi własność gminy Baranów.


Literatura.
Poczta do autora
Poczta do autora
  1. W. Bagiński, "Typy wiarusów napoleońskich (Zarysy biograficzne)", Warszawa 1912.
  2. W. A. Chmielewski, "Sochaczewskie dwory i słynni Polacy", Ziemia Sochaczewska, nr 23, 1992.
  3. T. S. Jaroszewski, W.Baraniewski, "Po pałacach i dworach Mazowsza (przewodnik)", cz. I, Warszawa 1999.
  4. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. X. Województwo warszawskie, z. 4, Powiat grodzisko - mazowiecki, red. I. Galicka i H. Sygietyńska, Warszawa 1967.
  5. Fr. Korwin - Szymanowski, Wstęp [w:] "Listy do starościny wyszogrodzkiej" Józefa Szymanowskiego, Warszawa 1973.
  6. B. Kwiatkowski, "Parafie dawnego dekanatu sochaczewskiego", Paprotnia 1998.
  7. L. Rogalski, "Historya literatury polskiej", t. II, Warszawa 1871.
  8. M. Tarczyński, "Generalicja Powstania Listopadowego", Warszawa 1988.
  9. Ks. W. Wojdecki, "Dzieje Leszna i Puszczy Kampinoskiej", Leszno 1998.
  10. "Zabytki architektury i budownictwa w Polsce (województwo skierniewickie)", red. A. Kłoczko, M. Róziewicz, Warszawa 1996.