Spis
treści
Strona startowa

Dwór w Czerwonce

Notka o autorze Notka
o autorze

Wśród malowniczego parku w stylu angielskim, który został założony prawdopodobnie w I połowie XIX w. stoi zabytkowy czerwonkowski dwór, zbudowany około 1800 roku. Jest to budynek w stylu klasycystycznym, wzniesiony na planie prostokąta, z cegły i otynkowany. Elewację obiektu zdobi boniowanie, będące naśladownictwem muru z ciosów kamiennych. Środkową, piętrową część dworu poprzedza od frontu portyk o czterech kolumnach toskańskich. Podtrzymują one belkowanie, zdobione tryglifowym fryzem, nad którym wznosi się trójkątny szczyt. Dach dworu jest czterospadowy, niegdyś kryty czerwoną dachówką, obecnie zaś blachą. W połaciach dachowych znajdują się owalne okienka, zwane lukarnami. Dwór w Czerwonce ma dwutraktowy układ wnętrz, z korytarzem pośrodku i sienią na osi. W sieni, na prawo od wejścia, znajduje się klasycystyczny kominek z piaskowca z I połowy XIX wieku. Piwnice pod budynkiem posiadają ceglane sklepienia kolebkowe. W 1870 r. została wzniesiona od strony południowej niewielka przybudówka, pełniąca funkcję wejścia bocznego.
W roku 1943 wnętrza czerwonkowskiego dworu uległy częściowemu przekształceniu. Dwór czerwonkowski należał do dóbr ziemskich Czerwonka, przylegających niegdyś do Sochaczewa od strony południowo-wschodniej. Według danych z 1827 r. w ich skład oprócz samej Czerwonki wchodziły jeszcze wsie Czyste i Duranowizna. Obecnie zabytkowy dwór wraz z parkiem stanowią część Sochaczewa.

Czerwonkowski dwór został zbudowany dla rodziny Błeszyńskich. W 1817 r. stał się wraz z dobrami ziemskimi własnością Jana Nepomucena Toczyskiego, marszałka powiatu błońskiego. W roku 1823 Toczyski sprzedał Czerwonkę Augustowi Radwanowi (1788 - 1831), uczestnikowi wojen napoleońskich, odznaczonemu w 1810 r. Krzyżem Złotym Virtuti Militari, generałowi brygady w armii Królestwa Polskiego. Żoną Radwana była Antonina Katarzyna z Łączyńskich (1794 - 1864), primo voto Michałowa Lasocka, córka Macieja Łączyńskiego, starosty gostyńskiego i siostra Marii Walewskiej, słynnej faworyty Napoleona I. Po śmierci generała Augusta Radwana, jego żona wyszła po raz trzeci za mąż za generała Stanisława Rychłowskiego (1791 - 1862), uczestnika wojen napoleońskich i Powstania Listopadowego, który stał się kolejnym właścicielem dóbr i pałacu. Po śmierci generała Rychłowskiego Czerwonka przeszła na własność Kazimierza Aleksandra Garbolewskiego i jego żony Marianny z Cotinów. Kolejnym dziedzicem dóbr został ich syn Leonard (1839 - 1895), którego potomkowie byli właścicielami majątku do 1945 roku. Syn Leonarda, Włodzimierz Ignacy (1878-1933), pierwszy starosta sochaczewski w Odrodzonej Polsce i jego żona Halina z Grzybowskich Garbolewska (1883-1969), działaczka katolicka odznaczona przez papieża Pawła VI orderem "Pro Ecclesia et Pontifices", to najwybitniejsi przedstawiciele tej rodziny.

W okresie międzywojennym handel i rzemiosło na terenie Sochaczewa były w bardzo poważnym stopniu opanowane przez Żydów, którzy byli lepiej zorganizowani i bardziej prężni gospodarczo niż polska ludność tego miasta. Włodzimierz Garbolewski, związany z Narodową Demokracją uważał, że należy dążyć do powiększenia stanu polskiej własności w sochaczewskim rzemiośle i handlu. Dlatego udzielał pożyczek rzemieślnikom polskim na zakładanie warsztatów i myślał o założeniu w Sochaczewie Szkoły Rzemieślniczej, pod której budowę wydzielił ze swego majątku w Czewonce plac. Dziś na placu tym, położonym przy ulicy Józefa Piłsudskiego stoi Technikum Mechaniczne. Rzemieślnikom sochaczewskim sprzedawał Garbolewski na dogodnych dla nich warunkach działki budowlane. Postawił jednak ich nowym właścicielom warunek, że w przypadku sprzedaży mają się one stać własnością Polaków. Był on także inicjatorem zbudowania w Sochaczewie gimnazjum, pod którego budowę ofiarował ziemię, na której postawiono dzisiejsze Liceum Ogólnokształcące im. Fryderyka Chopina. Od Garbolewskich otrzymało również miasto tereny pod budowę szkół podstawowych nr 1 i 3, oraz grunty dla organizującego się sochaczewskiego Klubu Sportowego "Orkan".

Wśród starszych mieszkańców Sochaczewa żywa jest pamięć o działalności charytatywnej Włodzimierza i Haliny Garbolewskich na rzecz najuboższych mieszkańców tutejszej parafii p.w. Św. Wawrzyńca. Właściciele Czewonki pozostali w ich pamięci jako głęboko wierzący członkowie Sodalicji Mariańskiej i działacze miejscowej Ligi Katolickiej, którzy ofiarowali parafii Św. Wawrzyńca grunty na powiększenie sochaczewskiego cmentarza parafialnego przy ul. Romualda Traugutta.

W pałacu czerwonkowskim znajdowała się duża biblioteka, w której oprócz książek w języku polskim znajdowały się dzieła w obcych językach. Cały ten księgozbiór był ponumerowany i sygnowany pieczątką Garbolewskich. Po II wojnie światowej uległ on rozproszeniu; część trafiła do państwowych bibliotek, a część została rozkradziona i zniszczona.

Warto przypomnieć, że w okresie międzywojennym dwór czerwonkowski gościł kilkakrotnie późniejszego profesora archeologii Konrada Jażdżewskiego, prowadzącego badania wykopaliskowe w pobliskim Rybnie. Znaleziskami archeologicznymi żywo interesował się również Włodzimierz Garbolewski, który ocalił 8 monet, pochodzących z wczesnośredniowiecznego skarbu, odnalezionego pod Sochaczewem w 1919 roku. Napisał on w tej sprawie list do wojewódzkiego konserwatora zabytków archeologicznych, przechowywany obecnie w zbiorach Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Włodzimierz Ignacy Garbolewski zmarł w 1933 r. i został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu parafialnym p.w. Św. Wawrzyńca w Sochaczewie. Po śmierci męża Halina Garbolewska nadal zajmowała się działalnością charytatywną na rzecz ubogich parafii Św. Wawrzyńca.

W czasie II wojny światowej Czerwonkę zajęli Niemcy. W pałacu zamieszkał dr Hans Scheu, pełniący funkcję starosty sochaczewskiego. Nie był to jedyny hitlerowski dygnitarz rezydujący w Czerwonce. W sierpniu 1944 r. dwór stał się siedzibą generała Ericha von dem Bacha, który dowodził stąd działaniami wojsk niemieckich przeciwko powstańczej Warszawie.

Halina Garbolewska wyjechała z trzema synami i córką do majątku Grabińskich Osiek w dawnym powiecie łowickim. Jeden z jej synów, Stefan, żołnierz Armii Krajowej Sochaczewskiego Obwodu "Skowronek" zginął w Powstaniu Warszawskim.

W roku 1945 majątek Czerwonka został rozparcelowany. Jego dziedziczka mieszkała w Sochaczewie do 1947 r., następnie została zmuszona przez władze komunistyczne do opuszczenia miasta. Zamieszkała z córką Alicją Dobraczyńską i drugim synem w majątku Tralewo w dawnym powiecie gdańskim. Po śmierci córki przeniosła się na stałe do Gdańska. Trzeci syn Garbolewskiej wyjechał do Stanów Zjednoczonych i jest obecnie jedynym jej żyjącym dzieckiem. Halina Garbolewska zmarła w 1969 roku. Na jej pogrzebie na cmentarzu parafialnym Św. Wawrzyńca w Sochaczewie oprócz licznej rzeszy duchowieństwa, były tłumy mieszkańców tego miasta.

Po 1945 r. w czerwonkowskim dworze mieściła się przez pewien czas Szkoła Rolnicza. Obecnie gospodarzem obiektu jest Państwowa Szkoła Muzyczna im. Fryderyka Chopina. Potrzeby szkoły spowodowały powzięcie w ostatnich latach decyzji o rozbudowie pałacu poprzez dobudowanie od południowego wschodu skrzydła mieszczącego salę koncertową.

Dzisiaj trudno szukać tu reliktów prężnego życia dworskiego, w którym dominowała ziemiańska kultura i obyczaje. Świadectwem świetnej przeszłości Czerwonki jest jednak zachowany zabytkowy dwór z historycznym parkiem, które po restauracji i rozbudowie w ostatnich latach zaadaptowano na potrzeby sochaczewskiej szkoły muzycznej. Można mieć jednak nadzieję, że czerwonkowski dwór wraz z parkiem, przetrwa kolejne wieki.


Literatura.
Poczta do autora
Poczta do autora
  1. P. Fijałkowski, A.G. Turczyk "Pałac Garbolewskich (Czerwonka)", Ziemia Sochaczewska nr 2, 1992.
  2. P. Fijałkowski "Archeologia Ziemi Sochaczewskiej", Sochaczew 1987.
  3. P. Fijałkowski, A.G. Turczyk "Cmentarz parafii Św. Wawrzyńca", Ziemia Sochaczewska, nr 36, 1991.
  4. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t.X. Województwo warszawskie, z. 24, Powiat sochaczewski, red. I. Galicka i H. Sygietyńska, Warszawa 1973.
  5. "Liceum Ogólnokształcące im. Fryderyka Chopina w Sochaczewie. Zarys monograficzny w 70 rocznicę powstania szkoły". Praca zbiorowa, Sochaczew 1996.
  6. W. Nastiuszonek "Skierniewice i okolice" Warszawa 1985.
  7. Polski Słownik Biograficzny, t. XXX, Wrocław - Łódź 1987.
  8. M. Tarczyński "Generalicja powstania listopadowego", Warszawa 1988.
  9. A.G. Turczyk "Państwo Włodzimierzostwo Garbolewscy z Czerwonki", Sochaczewianin. Pismo Komitetu Obywatelskiego NSZZ Solidarność w Sochaczewie, nr 2, 1991.
  10. Tenże, "Dwór Czerwonka", CDN. Notatnik Społeczno - Kulturalny Galerii Browarna Łowicz, vol. 2, nr 9 (16), 1998.
  11. Tenże, "Muzyka we dworze", Spotkania z Zabytkami, nr 2, 2001.
  12. H. Zaczkowski, S. Janicki "Armia Krajowa na Ziemi Sochaczewskiej", Sochaczew 1991.